विपश्यनेला जगभर पोहोचविणारे आचार्य S.N.Goenka

विपश्यना ध्यानपद्धतीला भारतात पुनरुज्जीवित करून ती जगभरातील लाखो साधकांपर्यंत पोहोचविणारे आचार्य सत्यनारायण गोयंका (एस. एन. गोयंका) यांचा २९ सप्टेंबर हा स्मृतिदिन. साधना, आत्मनिरीक्षण आणि मनाच्या शुद्धीकरणाचा मार्ग सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविणाऱ्या गोयंकाजींचे कार्य आध्यात्मिक क्षेत्रासोबतच सामाजिकदृष्ट्याही महत्त्वाचे मानले जाते.

आचार्य गोयंका यांचा जन्म ३० जानेवारी १९२४ रोजी मंडाले, म्यानमार येथे झाला. भारतीय वंशाच्या कुटुंबात जन्मलेले गोयंका हे सुरुवातीच्या काळात म्यानमारमध्ये यशस्वी उद्योगपती म्हणून कार्यरत होते. मात्र, तीव्र डोकेदुखीच्या समस्येवर उपाय शोधताना त्यांचा परिचय विपश्यना आचार्य सयाग्यी यू बा खिन यांच्याशी झाला. त्यांच्याकडून त्यांनी सुमारे १४ वर्षे विपश्यना साधनेचे प्रशिक्षण घेतले.

भारतात विपश्यनेचे पुनरुज्जीवन - 

१९६९ मध्ये गोयंका भारतात परतले आणि त्यांनी विपश्यना ध्यानाचे प्रशिक्षण देण्यास सुरुवात केली. प्राचीन भारतात विकसित झालेली आणि नंतर भारतातून लुप्त झालेली ही साधना पुन्हा भारतात सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्यात त्यांची महत्त्वपूर्ण भूमिका राहिली.

गोयंकाजींच्या शिकवणीची विशेषता म्हणजे त्यांनी विपश्यनेला कोणत्याही विशिष्ट धर्म किंवा पंथाशी जोडले नाही. मनाचे निरीक्षण, शरीरातील संवेदनांचे भान आणि वर्तमान क्षणाचा स्वीकार यावर त्यांनी भर दिला. त्यामुळे विविध धर्म, भाषा आणि सामाजिक पार्श्वभूमी असलेल्या व्यक्तींना विपश्यना साधना करता आली.

धम्मगिरीपासून जगभर विस्तार - 

१९७६ मध्ये महाराष्ट्रातील नाशिकजवळील इगतपुरी येथे धम्मगिरी या विपश्यना केंद्राची स्थापना करण्यात आली. पुढे भारतासह जगातील अनेक देशांमध्ये विपश्यना केंद्रे आणि ध्यानशिबिरांचे जाळे निर्माण झाले.

मुंबईतील गोराई येथील ग्लोबल विपश्यना पॅगोडाच्या उभारणीतही गोयंकाजींचे मोठे योगदान होते. विपश्यना आणि भगवान बुद्धांच्या शिकवणीचा संदेश जगभर पोहोचविणाऱ्या या वास्तूला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

तुरुंगांमध्येही विपश्यनेचा प्रयोग - 

गोयंकाजींच्या कार्याचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे तुरुंगांमध्ये विपश्यना शिबिरांचे आयोजन. कैद्यांच्या मानसिक परिवर्तनासाठी आणि त्यांच्या पुनर्वसनासाठी विपश्यनेचा उपयोग करण्याचा प्रयोग करण्यात आला. तिहारसह विविध कारागृहांमध्ये विपश्यना शिबिरे आयोजित करण्यात आली. या उपक्रमामागे गुन्हेगार म्हणून व्यक्तीला कायमची ओळख न देता त्याच्या मनातील नकारात्मक प्रवृत्ती समजून घेऊन त्यात परिवर्तन घडवून आणण्याचा दृष्टिकोन होता.

‘अनिच्चा’चा संदेश - 

गोयंकाजींच्या शिकवणीत ‘अनिच्चा’ अर्थात अनित्यता या तत्त्वाला विशेष महत्त्व होते. जीवनातील प्रत्येक गोष्ट बदलणारी आहे. सुख असो किंवा दुःख, कोणतीही अवस्था कायमस्वरूपी नसते. त्यामुळे परिस्थिती बदलत असताना मनात अतिआनंद किंवा तीव्र द्वेष निर्माण न करता समत्व राखण्याचा प्रयत्न करावा, असा विपश्यनेचा दृष्टिकोन आहे.

त्यांच्या मते बाह्य परिस्थिती बदलण्यापेक्षा प्रथम स्वतःच्या मनाचे निरीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे. राग, द्वेष, भीती, आसक्ती यांसारख्या भावनांकडे सजगतेने पाहण्याची सवय मनाला अधिक स्थिर करण्यास मदत करू शकते.

धर्मापलीकडील मानवी मूल्यांचा संदेश - 

गोयंकाजी विपश्यनेला कोणत्याही एका धर्मापुरती मर्यादित मानत नसत. मानवाने चांगला माणूस बनणे, स्वतःच्या कृतींचे निरीक्षण करणे आणि इतरांविषयी करुणा व सद्भाव ठेवणे हा त्यांच्या शिकवणीचा महत्त्वाचा भाग होता.

त्यांच्या मते सत्य हे केवळ ऐकून किंवा मान्य करून स्वीकारण्यापेक्षा स्वतःच्या अनुभवातून जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे. विपश्यनेच्या माध्यमातून स्वतःच्या शरीरातील संवेदना आणि मनातील प्रतिक्रिया यांचे निरीक्षण करण्यावर भर दिला जातो.

साहित्याच्या माध्यमातून विचारांचा प्रसार - 

आचार्य गोयंकाजींनी प्रवचने, लेखन आणि धम्मसाहित्याच्या माध्यमातून विपश्यनेचे विचार लोकांपर्यंत पोहोचवले. ‘प्रवचन सारांश’, ‘जाग उठे पावन धम्म’, ‘मंगल जागृत हुआ’ यांसारख्या साहित्यामधून त्यांच्या विचारांचा परिचय मिळतो. त्यांच्या विपश्यना प्रवचनांचे विविध भाषांमध्ये अनुवाद करण्यात आले असून, जगभरातील साधकांपर्यंत हे साहित्य पोहोचले आहे.

‘The Art of Living’ या पुस्तकाच्या माध्यमातूनही विपश्यनेची मूलभूत तत्त्वे आणि जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन व्यापक वाचकवर्गापर्यंत पोहोचला.

पद्मभूषणने गौरव - 

विपश्यना आणि सामाजिक-आध्यात्मिक क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने २०१२ मध्ये आचार्य एस. एन. गोयंका यांना पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले.

आजही सुरू आहे विपश्यनेचा प्रवास - 

२९ सप्टेंबर २०१३ रोजी मुंबईत वयाच्या ८९व्या वर्षी आचार्य एस. एन. गोयंका यांचे निधन झाले. मात्र, त्यांनी जगभर पोहोचविलेली विपश्यना साधना आजही लाखो साधकांच्या जीवनाचा भाग आहे.

विपश्यनेचा केंद्रबिंदू म्हणजे स्वतःच्या मनाकडे सजगपणे पाहणे, बदलत्या परिस्थितीचा स्वीकार करणे आणि राग-द्वेषाच्या प्रतिक्रियांपासून स्वतःला हळूहळू मुक्त करण्याचा प्रयत्न करणे. “स्वतःच्या अनुभवातून सत्य जाणून घ्या” हा गोयंकाजींच्या शिकवणीचा गाभा मानला जातो.

आचार्य एस. एन. गोयंकांनी विपश्यनेच्या माध्यमातून जगाला दिलेला संदेश केवळ ध्यानपद्धतीपुरता मर्यादित नसून आत्मनिरीक्षण, समत्व, करुणा आणि मानवी मूल्यांचा संदेश म्हणूनही पाहिला जातो. त्यांच्या स्मृतिदिनी त्यांच्या कार्याचे स्मरण करताना विपश्यनेचा हा मानवतावादी दृष्टिकोन आजही प्रेरणादायी ठरतो.

जेपीएन न्यूज