UPI पेमेंटवर आता शुल्क? ₹२,०००च्या पुढील व्यवहारांबाबत नवा नियम

मुंबई JPN NEWS - UPI पेमेंटबाबत सध्या सोशल मीडियावर विविध प्रकारच्या चर्चा सुरू आहेत. ₹२,०००पेक्षा जास्त रकमेचे UPI पेमेंट केल्यास ग्राहकांच्या खात्यातून शुल्क कापले जाणार असल्याचे संदेशही फिरत आहेत. मात्र, नवीन Merchant Discount Rate (MDR) व्यवस्था ग्राहकांकडून थेट शुल्क आकारण्यासाठी नसून, निवडक व्यापारी व्यवहारांवर लागू होणार आहे. ही नवी व्यवस्था १५ ऑक्टोबर २०२६पासून लागू होणार आहे. 

नव्या नियमानुसार, ₹२,०००पर्यंतच्या P2M (Person-to-Merchant) UPI व्यवहारांवर MDR शून्य राहणार आहे. ₹२,०००पेक्षा जास्त रकमेच्या पात्र व्यापारी व्यवहारांवर ०.४ टक्के MDR लागू होईल. मात्र, ₹७५,००० किंवा त्यापेक्षा जास्त व्यवहारांसाठी MDRची कमाल मर्यादा ₹३०० प्रति व्यवहार ठेवण्यात आली आहे. 

उदाहरणार्थ, एखाद्या ग्राहकाने दुकानात ₹३,०००चे UPI पेमेंट केले तर ०.४ टक्क्यानुसार ₹१२ MDR लागू होईल. ₹१०,०००च्या व्यवहारावर ₹४०, तर ₹५०,०००च्या व्यवहारावर ₹२०० MDR होईल. मात्र हा खर्च ग्राहकाने देण्याचा नसून, संबंधित व्यापारी पेमेंट व्यवस्थेतील MDR म्हणून आकारला जाणार आहे. ₹७५,००० किंवा त्यापेक्षा जास्त व्यवहारावर ही रक्कम ₹३००पर्यंत मर्यादित राहील. 

पेट्रोल पंप, रेल्वे आणि विम्यासाठी वेगळा दर - 

काही महत्त्वाच्या आणि कमी नफ्याच्या श्रेणींसाठी ०.४ टक्क्यांऐवजी ₹५ प्रति व्यवहाराचा फ्लॅट MDR निश्चित करण्यात आला आहे. यामध्ये ₹२,०००पेक्षा जास्त रकमेचे पात्र व्यवहार करणारे रेल्वे, दूरसंचार, विमा, इंधन आणि काही कृषी इनपुट यांसारख्या श्रेणींचा समावेश आहे. 

सोन्या-चांदीच्या खरेदीवर ग्राहकांना काय परिणाम? - 

सोन्या-चांदीची खरेदी करताना मोठ्या रकमेचे UPI पेमेंट केले जाते. त्यामुळे नव्या MDR नियमाची चर्चा या व्यवहारांच्या संदर्भातही होत आहे. मात्र, ₹२,०००पेक्षा जास्त UPI पेमेंट केले म्हणून ग्राहकाच्या खात्यातून स्वतंत्र MDR कापला जाणार नाही. पात्र व्यापारी व्यवहारात MDR व्यापारी बाजूवर लागू होतो. त्यामुळे ग्राहकाने दागिना, सोने किंवा चांदी खरेदी करताना UPIद्वारे ₹१०,००० किंवा ₹५०,००० दिले तरी त्यावर ग्राहकासाठी स्वतंत्र UPI व्यवहार शुल्क निश्चित करण्यात आलेले नाही. 

व्यक्ती-व्यक्ती UPI व्यवहार पूर्णपणे मोफत - 

एखाद्या व्यक्तीने दुसऱ्या व्यक्तीला पैसे पाठविणे म्हणजे P2P (Person-to-Person) व्यवहार. अशा व्यवहारांवर MDR लागू होणार नाही. रक्कम कितीही असली तरी P2P UPI व्यवहार ग्राहकांसाठी शुल्कमुक्त राहणार आहेत. 

₹१० हजार पाठवल्यावर शुल्क कापले जाणार का? - 

नाही. केवळ ₹१०,०००चा UPI व्यवहार केला म्हणून ग्राहकाच्या खात्यातून शुल्क कापले जाणार नाही. महत्त्वाचा फरक म्हणजे व्यवहार व्यक्ती-व्यक्तीचा आहे की व्यापाऱ्याला केलेला आहे, तसेच संबंधित व्यापारी कोणत्या श्रेणीत येतो हे पाहिले जाणार आहे.

तसेच UPI अॅपकडून ग्राहकाकडून स्वतंत्र Platform Fee किंवा लपविलेले शुल्क आकारण्याची तरतूद या MDR व्यवस्थेत नाही, असे NPCIच्या माहितीत स्पष्ट करण्यात आले आहे. 

छोट्या दुकानदारांना दिलासा - 

छोट्या व्यापाऱ्यांसाठी स्वतंत्र P2PM व्यवस्था कायम ठेवण्यात आली आहे. महिन्याला UPI QRद्वारे ₹१ लाखांपर्यंतचे व्यवहार थेट बँक खात्यात स्वीकारणाऱ्या पात्र छोट्या व्यापाऱ्यांना शून्य MDRची तरतूद आहे. त्यामुळे स्थानिक छोटे दुकानदार, विक्रेते आणि सूक्ष्म व्यवसायांवर नव्या व्यवस्थेचा थेट भार पडू नये, अशी रचना करण्यात आली आहे. 

नेमका बदल काय? - 

थोडक्यात, UPI बंद किंवा ग्राहकांसाठी सशुल्क होत नाही. १५ ऑक्टोबरपासून निवडक व्यापारी व्यवहारांवर MDRची नवी व्यवस्था लागू होणार आहे. ₹२,०००पर्यंतचे पात्र व्यापारी व्यवहार, P2P व्यवहार आणि पात्र छोट्या व्यापाऱ्यांचे व्यवहार शून्य MDRमध्ये राहतील; तर निवडक मोठ्या व्यापारी व्यवहारांवर MDR लागू होईल. 

महत्त्वाचे : 

MDR हा ग्राहकांकडून आकारला जाणारा कर किंवा थेट UPI शुल्क नाही. त्यामुळे “₹२,०००च्या पुढे UPI केल्यास ग्राहकांच्या खात्यातून पैसे कापले जातील” असा सरसकट दावा अचूक नाही.