मुंबई JPN NEWS - देशातील 42.6 टक्के कामगार कामाच्या ठिकाणी जाण्यासाठी दोनचाकी वाहनांचा वापर करतात, तर 83.4 टक्के कर्मचारी अर्ध्या तासाच्या आत आपल्या कार्यस्थळी पोहोचतात. विद्यार्थ्यांच्या प्रवासातही 87.6 टक्के विद्यार्थी 30 मिनिटांच्या आत शिक्षणसंस्थेत पोहोचत असल्याचे समोर आले आहे. कामावर ये-जा करण्यासाठी एका कर्मचाऱ्याचा सरासरी मासिक खर्च 785 रुपये असून, शहरी कर्मचाऱ्यांसाठी हा खर्च 1,044 रुपये आहे. देशातील नागरिकांच्या प्रवासाचे स्वरूप, साधने, वेळ आणि खर्च याचे हे महत्त्वपूर्ण चित्र राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाच्या (NSO) पहिल्या राष्ट्रीय घरेलू यात्रा सर्वेक्षणातून समोर आले आहे.
देशातील नागरिकांच्या दैनंदिन प्रवासाचे स्वरूप, प्रवासासाठी वापरली जाणारी साधने, प्रवासाचा कालावधी आणि त्यासाठी होणारा खर्च याबाबत महत्त्वपूर्ण माहिती समोर आली आहे. सांख्यिकी आणि कार्यक्रम कार्यान्वयन मंत्रालयाच्या राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाने (NSO) जुलै 2025 ते जून 2026 या कालावधीत देशातील पहिले राष्ट्रीय घरेलू यात्रा सर्वेक्षण (National Household Travel Survey-NHTS) केले. या सर्वेक्षणात देशभरातील 14,274 गावे आणि 10,377 शहरी ब्लॉक्समधील 4,92,023 कुटुंबांकडून माहिती घेण्यात आली असून, त्यामध्ये 20,34,371 व्यक्तींचा समावेश आहे. या सर्वेक्षणात एक किलोमीटर किंवा त्यापेक्षा अधिक अंतराच्या प्रवासाचा समावेश करण्यात आला आहे. देशातील प्रवासाचे नियोजन, वाहतूक पायाभूत सुविधा, सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था आणि भविष्यातील परिवहन धोरणांसाठी या सर्वेक्षणातील निष्कर्ष महत्त्वाचे ठरणार आहेत.
दोनचाकी हे कामावर जाण्यासाठी सर्वाधिक वापरले जाणारे साधन -
देशातील कामगारांच्या प्रवासात दोनचाकी वाहनांचा वाटा सर्वाधिक 42.6 टक्के आहे. ग्रामीण भागात 37.1 टक्के, तर शहरी भागात तब्बल 52.3 टक्के कामगार कामाच्या ठिकाणी जाण्यासाठी दोनचाकी वाहनांचा वापर करतात.
दोनचाकीनंतर कामावर जाण्यासाठी पायी जाणाऱ्यांचे प्रमाण 28.3 टक्के, सायकलचा वापर 10.7 टक्के, ऑटो-रिक्षाचा 6.4 टक्के आणि बसचा 6.7 टक्के आहे. शहरी भागात ट्रेन, मोनोरेल आणि ट्रामचा एकत्रित वापर 5 टक्के आहे.
विशेष म्हणजे महाराष्ट्रात शहरी कर्मचाऱ्यांच्या प्रवासात मेट्रो, उपनगरीय रेल्वे, मोनोरेल आणि ट्रामसारख्या सार्वजनिक वाहतुकीचा वाटा 20.7 टक्के आहे. पश्चिम बंगालमध्ये हा वाटा 16.5 टक्के, तर दिल्लीमध्ये 14.4 टक्के आहे.
देशातील कामगारांच्या प्रवासात दोनचाकी वाहनांचा वाटा सर्वाधिक 42.6 टक्के आहे. ग्रामीण भागात 37.1 टक्के, तर शहरी भागात तब्बल 52.3 टक्के कामगार कामाच्या ठिकाणी जाण्यासाठी दोनचाकी वाहनांचा वापर करतात.
दोनचाकीनंतर कामावर जाण्यासाठी पायी जाणाऱ्यांचे प्रमाण 28.3 टक्के, सायकलचा वापर 10.7 टक्के, ऑटो-रिक्षाचा 6.4 टक्के आणि बसचा 6.7 टक्के आहे. शहरी भागात ट्रेन, मोनोरेल आणि ट्रामचा एकत्रित वापर 5 टक्के आहे.
विशेष म्हणजे महाराष्ट्रात शहरी कर्मचाऱ्यांच्या प्रवासात मेट्रो, उपनगरीय रेल्वे, मोनोरेल आणि ट्रामसारख्या सार्वजनिक वाहतुकीचा वाटा 20.7 टक्के आहे. पश्चिम बंगालमध्ये हा वाटा 16.5 टक्के, तर दिल्लीमध्ये 14.4 टक्के आहे.
57.6 टक्के कामगार दररोज एक किलोमीटरपेक्षा जास्त प्रवास करतात -
15 वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या 57.6 टक्के कामगारांना त्यांच्या निश्चित किंवा अनिश्चित कार्यस्थळी जाण्यासाठी दररोज एक किलोमीटरपेक्षा जास्त प्रवास करावा लागतो. ग्रामीण भागात हे प्रमाण 54.5 टक्के, तर शहरी भागात 64.1 टक्के आहे.
यामध्ये लिंगानुसारही मोठी तफावत दिसून येते. देशातील 61.9 टक्के पुरुष कर्मचारी दररोज एक किलोमीटरपेक्षा जास्त अंतर कामासाठी प्रवास करतात, तर महिला कर्मचाऱ्यांचे प्रमाण 41.9 टक्के आहे.
15 वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या 57.6 टक्के कामगारांना त्यांच्या निश्चित किंवा अनिश्चित कार्यस्थळी जाण्यासाठी दररोज एक किलोमीटरपेक्षा जास्त प्रवास करावा लागतो. ग्रामीण भागात हे प्रमाण 54.5 टक्के, तर शहरी भागात 64.1 टक्के आहे.
यामध्ये लिंगानुसारही मोठी तफावत दिसून येते. देशातील 61.9 टक्के पुरुष कर्मचारी दररोज एक किलोमीटरपेक्षा जास्त अंतर कामासाठी प्रवास करतात, तर महिला कर्मचाऱ्यांचे प्रमाण 41.9 टक्के आहे.
शाळा-कॉलेजला जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा प्रवास -
सहा वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या 66.4 टक्के विद्यार्थी आपल्या प्राथमिक अभ्यासक्रमाच्या शिक्षणसंस्थेत जाण्यासाठी दररोज एक किलोमीटरपेक्षा जास्त प्रवास करतात. ग्रामीण भागात हे प्रमाण 65.6 टक्के, तर शहरी भागात 68.1 टक्के आहे.
15 ते 29 वयोगटातील विद्यार्थ्यांमध्ये हे प्रमाण 77 टक्के आहे. ग्रामीण भागात 79.1 टक्के, तर शहरी भागात 73.3 टक्के विद्यार्थी दररोज शिक्षणासाठी प्रवास करतात.
विद्यार्थ्यांच्या प्रवासासाठी सर्वाधिक वापरली जाणारी तीन साधने म्हणजे पायी चालणे, बस आणि सायकल. देशात 37 टक्के विद्यार्थी पायी, 29.5 टक्के बसने आणि 15.8 टक्के सायकलने शिक्षणसंस्थेत पोहोचतात. ऑटो-रिक्षाचा वापर 10.5 टक्के, तर दोनचाकीचा वापर 6.7 टक्के विद्यार्थी करतात.
सहा वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या 66.4 टक्के विद्यार्थी आपल्या प्राथमिक अभ्यासक्रमाच्या शिक्षणसंस्थेत जाण्यासाठी दररोज एक किलोमीटरपेक्षा जास्त प्रवास करतात. ग्रामीण भागात हे प्रमाण 65.6 टक्के, तर शहरी भागात 68.1 टक्के आहे.
15 ते 29 वयोगटातील विद्यार्थ्यांमध्ये हे प्रमाण 77 टक्के आहे. ग्रामीण भागात 79.1 टक्के, तर शहरी भागात 73.3 टक्के विद्यार्थी दररोज शिक्षणासाठी प्रवास करतात.
विद्यार्थ्यांच्या प्रवासासाठी सर्वाधिक वापरली जाणारी तीन साधने म्हणजे पायी चालणे, बस आणि सायकल. देशात 37 टक्के विद्यार्थी पायी, 29.5 टक्के बसने आणि 15.8 टक्के सायकलने शिक्षणसंस्थेत पोहोचतात. ऑटो-रिक्षाचा वापर 10.5 टक्के, तर दोनचाकीचा वापर 6.7 टक्के विद्यार्थी करतात.
विद्यार्थ्यांना शाळेत पोहोचण्यासाठी सरासरी 23 मिनिटे -
विद्यार्थ्यांना शिक्षणसंस्थेत पोहोचण्यासाठी लागणारा सरासरी प्रवासाचा कालावधी 23 मिनिटे आहे. ग्रामीण भागातही सरासरी वेळ 23 मिनिटे, तर शहरी भागात 22 मिनिटे आहे.
सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे 87.6 टक्के विद्यार्थी 30 मिनिटांच्या आत शिक्षणसंस्थेत पोहोचतात. ग्रामीण भागात हे प्रमाण 86.6 टक्के, तर शहरी भागात 89.6 टक्के आहे.
विद्यार्थ्यांच्या सकाळच्या प्रवासाचा सर्वाधिक व्यस्त कालावधी सकाळी 8 ते 9 वाजेचा असून, या वेळेत 35.7 टक्के विद्यार्थी प्रवासाला निघतात. सकाळी 7 ते 8 या वेळेत 26.6 टक्के, तर 9 ते 10 या वेळेत 19.7 टक्के विद्यार्थी प्रवास करतात.
विद्यार्थ्यांना शिक्षणसंस्थेत पोहोचण्यासाठी लागणारा सरासरी प्रवासाचा कालावधी 23 मिनिटे आहे. ग्रामीण भागातही सरासरी वेळ 23 मिनिटे, तर शहरी भागात 22 मिनिटे आहे.
सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे 87.6 टक्के विद्यार्थी 30 मिनिटांच्या आत शिक्षणसंस्थेत पोहोचतात. ग्रामीण भागात हे प्रमाण 86.6 टक्के, तर शहरी भागात 89.6 टक्के आहे.
विद्यार्थ्यांच्या सकाळच्या प्रवासाचा सर्वाधिक व्यस्त कालावधी सकाळी 8 ते 9 वाजेचा असून, या वेळेत 35.7 टक्के विद्यार्थी प्रवासाला निघतात. सकाळी 7 ते 8 या वेळेत 26.6 टक्के, तर 9 ते 10 या वेळेत 19.7 टक्के विद्यार्थी प्रवास करतात.
83.4 टक्के कर्मचारी अर्ध्या तासात कामाच्या ठिकाणी -
निश्चित कार्यस्थळी जाणाऱ्या 83.4 टक्के कर्मचाऱ्यांना 30 मिनिटांपेक्षा कमी वेळात कामाच्या ठिकाणी पोहोचता येते. ग्रामीण भागात हे प्रमाण 86.1 टक्के, तर शहरी भागात 79.3 टक्के आहे.
देशातील निश्चित कार्यस्थळी जाणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचा सरासरी प्रवासाचा कालावधी 25 मिनिटे आहे. ग्रामीण भागात हा कालावधी 23 मिनिटे, तर शहरी भागात 27 मिनिटे आहे.
कामासाठी सकाळी निघण्याच्या वेळेतही ठरावीक पॅटर्न दिसून आला. 94.9 टक्के कर्मचारी सकाळी 10 वाजण्यापूर्वी घरातून निघतात. सकाळी 8 ते 10 या वेळेत 56.5 टक्के, तर 6 ते 8 या वेळेत 33.7 टक्के कर्मचारी प्रवास सुरू करतात.
निश्चित कार्यस्थळी जाणाऱ्या 83.4 टक्के कर्मचाऱ्यांना 30 मिनिटांपेक्षा कमी वेळात कामाच्या ठिकाणी पोहोचता येते. ग्रामीण भागात हे प्रमाण 86.1 टक्के, तर शहरी भागात 79.3 टक्के आहे.
देशातील निश्चित कार्यस्थळी जाणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचा सरासरी प्रवासाचा कालावधी 25 मिनिटे आहे. ग्रामीण भागात हा कालावधी 23 मिनिटे, तर शहरी भागात 27 मिनिटे आहे.
कामासाठी सकाळी निघण्याच्या वेळेतही ठरावीक पॅटर्न दिसून आला. 94.9 टक्के कर्मचारी सकाळी 10 वाजण्यापूर्वी घरातून निघतात. सकाळी 8 ते 10 या वेळेत 56.5 टक्के, तर 6 ते 8 या वेळेत 33.7 टक्के कर्मचारी प्रवास सुरू करतात.
शहरातील कर्मचाऱ्यांचा प्रवास खर्च ग्रामीण भागापेक्षा जास्त -
कामाच्या ठिकाणी ये-जा करण्यासाठी एका कर्मचाऱ्याचा सरासरी मासिक खर्च 785 रुपये आहे. मात्र ग्रामीण आणि शहरी भागात मोठा फरक आहे. ग्रामीण भागातील कर्मचाऱ्यांचा सरासरी मासिक प्रवास खर्च 612 रुपये, तर शहरी कर्मचाऱ्यांचा खर्च 1,044 रुपये आहे.
कामाच्या ठिकाणी ये-जा करण्यासाठी एका कर्मचाऱ्याचा सरासरी मासिक खर्च 785 रुपये आहे. मात्र ग्रामीण आणि शहरी भागात मोठा फरक आहे. ग्रामीण भागातील कर्मचाऱ्यांचा सरासरी मासिक प्रवास खर्च 612 रुपये, तर शहरी कर्मचाऱ्यांचा खर्च 1,044 रुपये आहे.
लिंगानुसार पाहिल्यास पुरुष कर्मचाऱ्यांचा सरासरी मासिक प्रवास खर्च 835 रुपये, तर महिला कर्मचाऱ्यांचा खर्च
533 रुपये आहे.
विद्यार्थ्यांच्या प्रवासासाठी देशभरात सरासरी 443 रुपये प्रतिमहिना खर्च होतो. शहरी विद्यार्थ्यांचा सरासरी खर्च 617 रुपये, तर ग्रामीण विद्यार्थ्यांचा खर्च 361 रुपये आहे.
विद्यार्थ्यांच्या प्रवासासाठी देशभरात सरासरी 443 रुपये प्रतिमहिना खर्च होतो. शहरी विद्यार्थ्यांचा सरासरी खर्च 617 रुपये, तर ग्रामीण विद्यार्थ्यांचा खर्च 361 रुपये आहे.
रात्रभराच्या प्रवासासाठी बस आणि रेल्वेला पसंती -
कुटुंबांच्या रात्रभराच्या प्रवासात सार्वजनिक वाहतुकीला मोठे महत्त्व असल्याचे सर्वेक्षणातून स्पष्ट झाले आहे. अशा प्रवासांपैकी 73.5 टक्के प्रवास बस आणि रेल्वेने केले जातात. यामध्ये बसचा वाटा 55.8 टक्के, तर आंतरशहरी रेल्वेचा वाटा 17.7 टक्के आहे. यानंतर कारचा 15.1 टक्के आणि दोनचाकी वाहनांचा 8.8 टक्के वाटा आहे.
शहरी कुटुंबांमध्ये रात्रभराच्या प्रवासासाठी रेल्वेचा वापर 22.7 टक्के आहे, तर ग्रामीण भागात हे प्रमाण 14 टक्के आहे.
रात्रभराच्या प्रवासातील 70 टक्क्यांहून अधिक प्रवास सामाजिक आणि धार्मिक कारणांसाठी
कुटुंबांच्या रात्रभराच्या प्रवासात सार्वजनिक वाहतुकीला मोठे महत्त्व असल्याचे सर्वेक्षणातून स्पष्ट झाले आहे. अशा प्रवासांपैकी 73.5 टक्के प्रवास बस आणि रेल्वेने केले जातात. यामध्ये बसचा वाटा 55.8 टक्के, तर आंतरशहरी रेल्वेचा वाटा 17.7 टक्के आहे. यानंतर कारचा 15.1 टक्के आणि दोनचाकी वाहनांचा 8.8 टक्के वाटा आहे.
शहरी कुटुंबांमध्ये रात्रभराच्या प्रवासासाठी रेल्वेचा वापर 22.7 टक्के आहे, तर ग्रामीण भागात हे प्रमाण 14 टक्के आहे.
रात्रभराच्या प्रवासातील 70 टक्क्यांहून अधिक प्रवास सामाजिक आणि धार्मिक कारणांसाठी
रात्रभराच्या घरगुती प्रवासांमध्ये सामाजिक मेलजोल, संवाद आणि धार्मिक कार्यक्रमांचा वाटा 70.2 टक्के आहे. ग्रामीण भागात हे प्रमाण 69.7 टक्के, तर शहरी भागात 70.9 टक्के आहे.
संस्कृती, मनोरंजन, क्रीडा आणि पर्यटनासाठी होणाऱ्या रात्रभराच्या प्रवासाचा वाटा 7.4 टक्के आहे. शहरी भागात हा वाटा 9.3 टक्क्यांपर्यंत पोहोचतो. स्वतःची देखभाल आणि इतर संबंधित कारणांसाठी 6.5 टक्के रात्रभराचे प्रवास केले जातात.
रोजच्या इतर प्रवासातही दोनचाकीचा वरचष्मा -
शिक्षण आणि रोजगाराव्यतिरिक्त दिवसभरात होणाऱ्या प्रवासांमध्येही दोनचाकी वाहनांचा वापर सर्वाधिक आहे. अशा प्रवासांमध्ये 32.2 टक्के लोक दोनचाकीने, 24.9 टक्के पायी, 18.9 टक्के ऑटो-रिक्षाने, 12.6 टक्के सायकलने आणि 8.5 टक्के बसने प्रवास करतात.
शिक्षण आणि रोजगाराव्यतिरिक्त दिवसभरात होणाऱ्या प्रवासांमध्येही दोनचाकी वाहनांचा वापर सर्वाधिक आहे. अशा प्रवासांमध्ये 32.2 टक्के लोक दोनचाकीने, 24.9 टक्के पायी, 18.9 टक्के ऑटो-रिक्षाने, 12.6 टक्के सायकलने आणि 8.5 टक्के बसने प्रवास करतात.
घरगुती कामांसाठी होणारा प्रवास मोठ्या प्रमाणात -
शिक्षण आणि रोजगार वगळून इतर कारणांसाठी होणाऱ्या दैनंदिन प्रवासात घरातील सदस्यांसाठी विनामूल्य घरगुती सेवा हा सर्वात मोठा उद्देश असल्याचे दिसून आले. अशा प्रवासांचे प्रमाण देशभरात 54.1 टक्के आहे. ग्रामीण भागात हे प्रमाण 51.5 टक्के, तर शहरी भागात 60.1 टक्के आहे.
सामाजिक आणि धार्मिक कारणांसाठी 6.8 टक्के, स्वतःची देखभाल आणि इतर कारणांसाठी 4.6 टक्के, तर कुटुंबीयांच्या विनामूल्य देखभाल सेवांसाठी 2.2 टक्के प्रवास नोंदविण्यात आले.
शिक्षण आणि रोजगार वगळून इतर कारणांसाठी होणाऱ्या दैनंदिन प्रवासात घरातील सदस्यांसाठी विनामूल्य घरगुती सेवा हा सर्वात मोठा उद्देश असल्याचे दिसून आले. अशा प्रवासांचे प्रमाण देशभरात 54.1 टक्के आहे. ग्रामीण भागात हे प्रमाण 51.5 टक्के, तर शहरी भागात 60.1 टक्के आहे.
सामाजिक आणि धार्मिक कारणांसाठी 6.8 टक्के, स्वतःची देखभाल आणि इतर कारणांसाठी 4.6 टक्के, तर कुटुंबीयांच्या विनामूल्य देखभाल सेवांसाठी 2.2 टक्के प्रवास नोंदविण्यात आले.
वाहतूक नियोजनासाठी सर्वेक्षण महत्त्वाचे -
एनएसओच्या या पहिल्या राष्ट्रीय घरेलू यात्रा सर्वेक्षणामुळे देशातील नागरिक कुठे, कशासाठी, किती वेळ आणि कोणत्या साधनाने प्रवास करतात, याचे व्यापक चित्र समोर आले आहे. प्रवासाच्या अंतरापासून वाहतुकीच्या साधनांपर्यंत आणि खर्चापासून प्रवासाच्या वेळेपर्यंत विविध बाबींचा यात अभ्यास करण्यात आला आहे.
या आकडेवारीच्या आधारे प्रादेशिक वाहतूक नियोजन, सार्वजनिक वाहतूक मार्गांचे नियोजन, पायाभूत सुविधांमध्ये गुंतवणूक, वाहतूक सेवांची वारंवारता आणि वेळापत्रकात सुधारणा करण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः महानगरांमध्ये सार्वजनिक वाहतुकीचा वाढता वापर आणि कामासाठी होणारा वाढता प्रवास लक्षात घेता भविष्यातील शहरी वाहतूक व्यवस्थेसाठी हा अहवाल महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे.
एनएसओच्या या पहिल्या राष्ट्रीय घरेलू यात्रा सर्वेक्षणामुळे देशातील नागरिक कुठे, कशासाठी, किती वेळ आणि कोणत्या साधनाने प्रवास करतात, याचे व्यापक चित्र समोर आले आहे. प्रवासाच्या अंतरापासून वाहतुकीच्या साधनांपर्यंत आणि खर्चापासून प्रवासाच्या वेळेपर्यंत विविध बाबींचा यात अभ्यास करण्यात आला आहे.
या आकडेवारीच्या आधारे प्रादेशिक वाहतूक नियोजन, सार्वजनिक वाहतूक मार्गांचे नियोजन, पायाभूत सुविधांमध्ये गुंतवणूक, वाहतूक सेवांची वारंवारता आणि वेळापत्रकात सुधारणा करण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः महानगरांमध्ये सार्वजनिक वाहतुकीचा वाढता वापर आणि कामासाठी होणारा वाढता प्रवास लक्षात घेता भविष्यातील शहरी वाहतूक व्यवस्थेसाठी हा अहवाल महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे.
No comments:
Post a Comment